ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Ειδικού Υποβάθρου / Κορμού

Το μάθημα προσφέρεται και σε φοιτητές προγραμμάτων ανταλλαγής.

Στόχος του μαθήματος είναι η εξοικείωση των φοιτητών με την ορολογία και τη μεθοδολογία μελέτης της αρχιτεκτονικής παραγωγής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι φοιτητές καλούνται να κατανοήσουν ζητήματα πολεοδομικού σχεδιασμού και οργάνωσης του χώρου πόλεων και οικισμών καθώς και θέματα αρχιτεκτονικής σύνθεσης μεμονωμένων κτηρίων, χρηστικών (π.χ. τείχη) ή υψηλών αρχιτεκτονικών προθέσεων (πχ. ναοί). Με την ολοκλήρωση του μαθήματος θα πρέπει να κατέχουν τα εφόδια για τη βιβλιογραφική αλλά και εκ του φυσικού μελέτη κτηρίων και κτηριακών καταλοίπων αφού αντιληφθούν τα βασικά στοιχεία πραγμάτευσης όπως αυτά αναπτύσσονται στη σύγχρονη βιβλιογραφία.

Στο μάθημα παρουσιάζεται μια εισαγωγή στην αρχιτεκτονική δημιουργία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι διαλέξεις οργανώνονται ακολουθώντας χρονολογική εξέλιξη και παρουσιάζουν την πολεοδομική ανάπτυξη των οικισμών και τη δημιουργία θρησκευτικών και κοσμικών κτηρίων και συγκροτημάτων. Δίδεται ιδιαίτερη βαρύτητα σε ζητήματα μεθοδολογικής προσέγγισης της ιστορικής ερμηνείας της αρχιτεκτονικής παραγωγής καθώς και στα αντίστοιχα προβλήματα που εντοπίζονται στην πρόσφατη βιβλιογραφία. Η ανάλυση επικεντρώνεται σε κτήρια και συγκροτήματα ως αφετηρία για τη συζήτηση περί αρχιτεκτονικής δημιουργίας και την ιστορική ερμηνεία των κοινωνικών δυνάμεων που την επηρεάζουν. Το μάθημα εμπλουτίζεται με αποσπάσματα από κείμενα της περιόδου τα οποία αποτελούν ενδείξεις για την πρόσληψη της αρχιτεκτονικής παραγωγής στην εποχή της. Επιπλέον πραγματοποιούνται επισκέψεις στα Βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Αν οι συνθήκες το επιτρέπουν πραγματοποιείται εκπαιδευτική εκδρομή σε μοναστηριακά συγκροτήματα στην Στερεά Ελλάδα (Παναγία Σκριπού, Μονή Οσίου Λουκά, Μονή Οσίου Μελετίου κλπ.) Εβδομάδα 1η Οι απαρχές της Βυζαντινής Αρχιτεκτονικής – Αυτοκρατορία και χριστιανισμός Ι Η Ρωμαϊκή παράδοση στην αρχιτεκτονική δημιουργία της ύστερης αρχαιότητας. Η αυτοκρατορική ιδεολογία και η έκφρασή της στη μορφή του δημόσιου χώρου. Η χορηγία κτηρίων ως πολιτική ιδεολογία. Οι επικαθορισμοί και τα ανοικτά προβλήματα στη μελέτη και περιοδοποίηση του υλικού μελέτης. Ο μετασχηματισμός της αρχιτεκτονικής έκφρασης των χριστιανικών κοινοτήτων. Η οικοδομική δραστηριότητα της δυναστείας του Μ. Κωνσταντίνου. Η (εφ)εύρεση των «αγίων τόπων». Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης και η οικοδομική δραστηριότητα στη Ρώμη. Εβδομάδα 2η Ο πέμπτος αιώνας – Αυτοκρατορία και χριστιανισμός ΙΙ Η Κωνσταντινούπολη ως Πρωτεύουσα. Η χαρτογράφηση του χριστιανισμού στη «Νέα Ρώμη». Συγκλίσεις και αποκλείσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης στην αρχιτεκτονική δημιουργία. Ο μετασχηματισμός του δημόσιου χώρου. Η δημιουργία των προσκυνημάτων. Τα μαρτύρια. Ο «πυρετός» εύρεσης λειψάνων και τα κτήρια που τα στέγασαν. Η χορηγία χριστιανικών κτηρίων ως αυτοκρατορική πρακτική και πολιτική. Εξελίξεις στη ναοδομία και εκκλησιαστικές έριδες. Οι ναοί. Βασιλικές και περίκεντρα κτήρια. Η αρχαιολογική έρευνα και τα προβλήματα ανάγνωσης και ερμηνείας των ευρημάτων. Εβδομάδα 3η Απόγειο – Αγία Σοφία – Ιουστινιανός Ι. Το ιστορικό πλαίσιο της περιόδου του Ιουστινιανού και η διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής παράδοσης της εποχής. Οι προϋποθέσεις για την αρχιτεκτονική στις αρχές του 6ου αιώνα. Ναοδομία και τρούλοι. Οι βασιλικές, τα περίκεντρα κτήρια, οι συνδυασμοί και οι ερμηνείες της επιλογής του εκάστοτε τύπου. Η Αγία Σοφία ως σύμβολο. Η ιστορία του ναού και των οικοδομικών του φάσεων πριν τον Ιουστινιανό. Η ανοικοδόμηση της Αγίας Σοφίας. Η θέση του ναού στην παγκόσμια αρχιτεκτονική κληρονομιά. Οι πολλαπλές όψεις της εκκλησίας. Η ιστορία του ναού και ο ρόλος του στη Βυζαντινή ιστορία. Ο απόηχος της Αγίας Σοφίας στη Βυζαντινή Αρχιτεκτονική. Η επίδρασή της στον παγκόσμιο πολιτισμό. Εβδομάδα 4η Απόγειο – Αγία Σοφία – Ιουστινιανός ΙΙ Η αρχιτεκτονική δημιουργία πέρα από την Αγία Σοφία. Ο ρόλος του Ιουστινιανού ως χορηγού αρχιτεκτονικής. Προπαγάνδα και ναοδομία. Το Περί Κτισμάτων του Προκοπίου. Οι κυρίαρχες τάσεις στη ναοδομία. Κοσμικά κτήρια και κατασκευές. Οι διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Η εξέλιξη και καθιέρωση της τρουλαίας τυπολογίας. Πρωτοτυπία και συντηρητισμός. Εβδομάδα 5η Μεταβατική εποχή = Μεταβατική αρχιτεκτονική; Αρχιτεκτονικές θεωρίες και θεωρία της εξέλιξης. Οι σύγχρονες απόψεις για τη Βυζαντινή αρχιτεκτονική και τα μεθοδολογικά προβλήματα. Η μετάβαση από την ύστερη αρχαιότητα στο μεσαίωνα. Ιστορική αποτίμηση και συσχετισμός με την αξιολόγηση της αρχιτεκτονικής δημιουργίας. Πρόοδος, ύφεση, ανάκαμψη και η έλλειψη χρονολογημένων παραδειγμάτων. Οι «σκοτεινοί αιώνες» και η αρχιτεκτονική τους. Οι εκκλησίες με σταυρικό τρουλαίο πυρήνα. Ο μετασχηματισμός των πόλεων. «Από την πόλη της ύστερης αρχαιότητας στο Βυζαντινό κάστρο». Υποθέσεις και πραγματικότητες. Εβδομάδα 6η «Αναγέννηση» και «κλασικισμός» την εποχή των Μακεδόνων. Το ιστορικό πλαίσιο της «αναγέννησης» της Μακεδονικής δυναστείας και η έννοια του «κλασσικού» στον Βυζαντινό Πολιτισμό. Η τυποποίηση ως οικοδομική πρακτική. Η αναγνώριση του τύπου ως κριτήριο κατάταξης της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Ο σταυροειδής εγγεγραμμένος τύπος ναού και η θέση του στην έρευνα. Θεωρίες για την προέλευση και διάδοσή του. Οι παραλλαγές και οι απλοποιήσεις του προτύπου. Η σχέση αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής. Ο «αθωνικός» τύπος. Θεωρίες για την προέλευσή του. Ο οκταγωνικός τύπος. Το συγκρότημα του Οσίου Λουκά. Θεωρίες για την εμφάνιση του τύπου. Αποτίμηση της δημιουργίας της περιόδου. Εβδομάδα 7η Ακμή και κάμψη την εποχή των Κομνηνών – Λάμψη του Βυζαντίου Η περίοδος των Κομνηνών ως σημείο τομής στον βυζαντινό πολιτισμό. Ο αντίκτυπος στην αρχιτεκτονική δημιουργία. Ο μετασχηματισμός των θεσμών. Οι επιπτώσεις στην πρακτική χορηγίας κτηρίων ως πολιτική πράξη. Κέντρο και περιφέρεια. Πρωτοπορία και επαρχιωτισμός. Η επανεξέταση της θεωρίας για την επικράτηση του σταυροειδούς εγγεγραμμένου τύπου ναού. Η επίδραση του Βυζαντίου στην αρχιτεκτονική δημιουργία των περιφερειακών του κρατικών σχηματισμών. Η Δυτική Ευρώπη, η Αρμενία, η Γεωργία, η Βουλγαρία. Η επίδραση της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής στην οικοδομική του Ισλαμικού κόσμου. Εβδομάδα 8η Μετά την 4η Σταυροφορία – Τραπεζούντα, Νίκαια, Άρτα Η αρχιτεκτονική δημιουργία στα διάφορα κέντρα της κατακερματισμένης Βυζαντινής επικράτειας. Η οικοδομική δραστηριότητα των Λατίνων και οι λατινικές επιρροές στην εγχώρια οικοδομική παράδοση. Η υβριδικότητα ως κριτήριο κατάταξης στη μελέτη της ιστορικής αρχιτεκτονικής. Η δημιουργία των νέων αστικών κέντρων (πρωτευουσών) στην περιφέρεια του Βυζαντίου. Τραπεζούντα, Νίκαια, Άρτα. Ο καθορισμός του αστικού χώρου και η αυτοκρατορική ταυτότητα. Απόηχοι της Κωνσταντινούπολης. Επιδράσεις, επαρχιωτισμός και πειραματισμοί. Νέοι τύποι κτηρίων και νέοι τρόποι σύνθεσης του χώρου. Εβδομάδα 9η Τελευταία αναλαμπή – Παλαιολόγεια περίοδος – Κωνσταντινούπολη και η ευρύτερη περιοχή Η ανασυγκρότηση του κράτους, η ανοικοδόμηση της Πόλης και η αποκατάσταση των παλαιών κτηρίων. Η επανάχρηση ως αποκατάσταση της ιστορικής συνέχειας. Εκκλησίες, μοναστήρια και κατοικίες. Επενδύοντας σε παλαιά κτήρια δημιουργία νέων. Αύξηση της πολυπλοκότητας και εκλέπτυνση. Ιστορικά συγκροτήματα και νέες κατασκευές. Η αρχιτεκτονική της περιόδου στην περιφέρεια της Κωνσταντινούπολης. Εβδομάδα 10η Τελευταία αναλαμπή – Παλαιολόγεια περίοδος – Θεσσαλονίκη, Μυστράς Ο ρόλος της Θεσσαλονίκης κατά την Παλαιολόγεια περίοδο. Το πλήθος των μνημείων και η ένδεια των πηγών. Τα Παλαιολόγεια μνημεία της Θεσσαλονίκης. Τυπολογία, οικοδομική, μορφολογία. Τα προβλήματα ταύτισης και χρονολόγησης των ναών. Η σχέση της ναοδομίας στη Θεσσαλονίκη με τα αρχιτεκτονικά ρεύματα στην Πρωτεύουσα. Ο Μυστράς ως έδρα πολιτικής διοίκησης. Ο ρόλος της πόλης και ο αστικός χώρος. Η ναοδομία στο Μυστρά και η σχέση με την πρωτεύουσα. Τα σπίτια και τα παλάτια του Μυστρά. Εβδομάδα 11η «Μετά» το Βυζάντιο Η εξέλιξη της ναοδομίας μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης, στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια. Οι προϋποθέσεις της μεταβυζαντινής ναοδομίας και η σχετική έρευνα. Βασικά στοιχεία περιοδοποιήσεων και κατάταξης του υλικού. Οι τοπικές «σχολές», η ισχύ τους και τα χρονικά όρια ακμής τους. Η ναοδομία στο νέο ελληνικό κράτος. Επιστροφή στο Βυζάντιο; Εβδομάδα 12η Μοναστηριακή αρχιτεκτονική Τα μοναστήρια ως κυρίαρχες δομές της Βυζαντινής κοινωνίας και φορείς πολιτισμού. Τα μοναστηριακά συγκροτήματα ως απόηχοι της Βυζαντινής οικοδομικής παράδοσης. Ανάλυση της δομής ενός μοναστηριακού συγκροτήματος και τα βασικά στοιχεία του μοναστικού βίου. Παραδείγματα από όλες τις περιόδους και περιοχές της Βυζαντινής ιστορίας. Το Άγιο Όρος. Το Αθωνικό μοναστήρι ως μικρόκοσμος. Θεωρίες για την οργάνωση του χώρου. Τα επιμέρους στοιχεία του οικοδομικού συγκροτήματος. Κύριοι και βοηθητικοί χώροι. Εντός και εκτός περιβόλου. Τα μοναστήρια στη Δυτική Ευρώπη. Εβδομάδα 13η Κτήρια που μετασκευάζονται – Η μακρά ζωή των κτηρίων στο Βυζάντιο Επανεξέταση των θεωρίων τυποποίησης και εξέλιξης των τύπων στη Βυζαντινή ναοδομία. Ανάλυση περιπτώσεων κτηρίων που ανακατασκευάστηκαν και ο τρόπος ανάγνωσης τους. Στοιχεία πραγματικά και θεωρητικές προσεγγίσεις. Τα προβλήματα χρονολόγησης. Εξέταση συγκεκριμένων παραδειγμάτων. (π.χ. Η ροτόντα στη Θεσσαλονίκη. Ο Άγιος Δημήτριος. Η εκκλησία της Παναγίας στην Έφεσο. Η Εκκλησία στο Αμόριο. Η Νέα Μονή στη Χίο. Η Παρηγορήτισσα στην Άρτα. Το Αφεντικό στο Μυστρά. )

18-10-2020