Πληροφορίες Μαθήματος
ΤίτλοςΟ Χριστιανικός Ναός: Ορθόδοξη λειτουργική και βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση. / The Christian Church in the Orthodox Liturgical and Byzantine Arts Tradition.
ΚωδικόςΛΤ19
ΣχολήΘεολογική
ΤμήμαΚοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού
Κύκλος / Επίπεδο2ος / Μεταπτυχιακό
Περίοδος ΔιδασκαλίαςΕαρινή
Υπεύθυνος/ηΕλένη Χρυσάφη
ΚοινόΝαι
ΚατάστασηΕνεργό
Course ID600015755

Πρόγραμμα Σπουδών: Ορθόδοξη Θεολογία και Χριστιανικός Πολιτισμός

Εγγεγραμμένοι φοιτητές: 9
ΚατεύθυνσηΤύπος ΠαρακολούθησηςΕξάμηνοΈτοςECTS
Βιβλικών, Πατερικών, Αγιολογικών και Θρησκειολογικών ΣπουδώνΥποχρεωτικό Κατ' Επιλογήν2110
Ιστορίας, Δόγματος, Φιλοσοφίας και ΑρχαιολογίαςΥποχρεωτικό Κατ' Επιλογήν2110
Εφαρμοσμένης ΘεολογίαςΥποχρεωτικό Κατεύθυνσης2110

Πληροφορίες Τάξης
ΤίτλοςΟ Χριστιανικός Ναός: Ορθόδοξη λειτουργική και βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση.
Ακαδημαϊκό Έτος2019 – 2020
Περίοδος ΤάξηςΕαρινή
Διδάσκοντες άλλων Κατηγοριών
Ώρες Εβδομαδιαία3
Class ID
600146255
Τύπος Μαθήματος 2011-2015
Ειδικού Υποβάθρου / Κορμού
Τρόπος Παράδοσης
  • Πρόσωπο με πρόσωπο
Ηλεκτρονική Διάθεση Μαθήματος
Erasmus
Το μάθημα προσφέρεται και σε φοιτητές προγραμμάτων ανταλλαγής.
Γλώσσα Διδασκαλίας
  • Ελληνικά (Διδασκαλία, Εξέταση)
  • Αγγλικά (Διδασκαλία, Εξέταση)
  • Ιταλικά (Διδασκαλία, Εξέταση)
Περιεχόμενο Μαθήματος
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Βασιζόμενη σε θεμελιώδεις συμβολικές μορφές και αρχετυπικές δομές, η βυζαντινή ναοδομία έκανε χρήση της ύλης προκειμένου να μεταδώσει το «ακατάληπτο», να απεικονίσει με ορατά μέσα το αόρατο, να καταστήσει το άγνωστο γνωστό, να υποδηλώσει συμβολικά τον «άχρονο» και «άπειρο» χώρο ως σημείο της «αχώρητης» και εικαστικά «απρόσιτης» παρουσίας του Θεού. Μέσα στο κέλυφος των βυζαντινών εκκλησιαστικών κτηρίων διαμορφώθηκε και αναπτύχθηκε το ορθόδοξο θρησκευτικό τελετουργικό και η χριστιανική εικονογραφική παράδοση. Τα λειτουργικά δρώμενα και η λατρευτική πράξη επηρέασαν την μορφή και την οργάνωση του χώρου, καθώς και του διακόσμου των βυζαντινών ναών, επιδρώντας καθοριστικά στην διαμόρφωση και εξέλιξη τόσο της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής όσο και της ορθόδοξης εικονογραφίας. Στο πλαίσιο του μαθήματος θα συζητηθούν θέματα που σχετίζονται με την βυζαντινή ναοδομία (θεολογικό υπόβαθρο, λειτουργικές προϋποθέσεις, τυπολογική εξέλιξη, συμβολική διάσταση και αισθητική θεώρηση) και τον ζωγραφικό διάκοσμο του χριστιανικού ναού (αισθητική προσέγγιση, διαμόρφωση και εξέλιξη της ορθόδοξης εικονογραφίας σε συνάρτηση με την Ιερά Παράδοση και την Θεία Λειτουργία). ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ ΕΝΟΤΗΤΩΝ: 1. Εισαγωγή: Το ιστορικό πλαίσιο, το θεολογικό υπόβαθρο και οι λειτουργικές προϋποθέσεις της χριστιανικής τέχνης. - Το χριστιανικό ιδεώδες και ο αισθητικός του χαρακτήρας. - Το Υψηλό και το Ωραίο στην χριστιανική τέχνη. - Η έννοια του Κάλλους στον Ψευδο-Διονύσιο Αρεοπαγίτη. 2. Ο χώρος στην σκέψη των Βυζαντινών. - Ο ουράνιος χώρος στην χριστιανική παράδοση και την τέχνη: Παράδεισος, Οίκος του Θεού και Ουράνια Ιερουσαλήμ. - Ουράνιο ανάκτορο και Μέγα Παλάτιο. - Ο ιερός χώρος του χριστιανικού ναού ως αντανάκλαση της ουράνιας τάξης και ιεραρχίας. 3. Μορφή και Σύμβολο στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική του Βυζαντίου - Ο χριστιανικός ναός ως Εικόνα και Κέντρο του Κόσμου. - Η έκφραση του Υψηλού στη βυζαντινή ναοδομία. 4. Συμβολικές ερμηνείες της πρωτοχριστιανικής και βυζαντινής αρχιτεκτονικής. - Η αρχιτεκτονική του βυζαντινού ναού ως ιερή εικόνα. - Τα μέρη του ναού: συμβολισμός, λειτουργία και χρήση. - Ο ρόλος του φωτός και του χρώματος στην βυζαντινή ναοδομία. 5. Βυζαντινή αρχιτεκτονική και λατρευτική πράξη: Ουράνια και επίγεια Λειτουργία. - Η εξέλιξη της Θείας Λειτουργίας και η επίδρασή της στην ναοδομία: ο ρόλος των λειτουργικών αναγκών και των λατρευτικών χρήσεων - Οι λειτουργικές κατασκευές των επισκοπικών ναών (σύνθρονο, άμβωνας, επισκοπικός θρόνος). 6. Η αρχιτεκτονική σύνθεση στο Βυζάντιο. - Η διαμόρφωση και εξέλιξη των τάσεων και τυπολογιών της βυζαντινής ναοδομίας. - Ο ρόλος των προτύπων και της παράδοσης, του αρχιτέκτονα και του εργοδότη-χορηγού. 7. Η βυζαντινή ναοδομία ως φορέας και μέσο προβολής της κυρίαρχης πολιτικής ιδεολογίας και ως πεδίο ανώτερης καλλιτεχνικής δημιουργίας. - Το ιδεολογικό και συμβολικό περιεχόμενο των κτηρίων-χορηγιών. 8. Η βυζαντινή θεολογία και φιλοσοφία της εικόνας. - Η βυζαντινή εικόνα ως αντικείμενο αισθητικής προσέγγισης, τέχνης και λατρείας. - Η έκφραση του Υψηλού στην βυζαντινή ζωγραφική: μορφολογία-ύφος-σύνθεση. 9. Η εικονογραφική ιεραρχία, ο ρόλος, η θέση και η λειτουργία των εικόνων μέσα στο ναό. Η διαμόρφωση και εξέλιξη των εικονογραφικών κύκλων και σχημάτων σε συνάρτηση με τις δογματικές αρχές, τις λειτουργικές ανάγκες και την εξέλιξη της βυζαντινής ναοδομίας. 10. Ο διάκοσμος του Ιερού Βήματος και η επίδραση της Θείας Λειτουργίας. - Εικονογραφικά σχήματα με τον Χριστό και την Θεοτόκο στην αψίδα. - Άγιο Μανδήλιο, Κοινωνία των Αποστόλων, Μελισμός, Ουράνια Λειτουργία, συλλειτουργούντες ιεράρχες. - Ο διάκοσμος του τέμπλου, της Πρόθεσης και του Διακονικού. 11. Ο διάκοσμος του τρούλου, του νάρθηκα και των υπόλοιπων τμημάτων των βυζαντινών ναών. - Χριστολογικός και θεομητορικός κύκλος. - Δωδεκάορτο. 12. Σύμβολα και συμβολικές παραστάσεις στην παλαιοχριστιανική και την βυζαντινή ζωγραφική. 13. Το φως και το χρώμα στην βυζαντινή αγιογραφία: Δογματικές, αισθητικές, εικονογραφικές και τεχνοτροπικές παρατηρήσεις. - Ο χώρος και η σύνθεση στην βυζαντινή ζωγραφική: κλίμακα, αναλογία και προοπτική.
Λέξεις Κλειδιά
Βυζαντινή αρχιτεκτονική, Βυζαντινή ζωγραφική, Αισθητική της Βυζαντινής Τέχνης
Τύποι Εκπαιδευτικού Υλικού
  • Σημειώσεις
  • Διαφάνειες
  • Διαδραστικές ασκήσεις
Χρήση Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών
Χρήση Τ.Π.Ε.
  • Χρήση Τ.Π.Ε. στη Διδασκαλία
  • Χρήση Τ.Π.Ε. στην Επικοινωνία με τους φοιτητές
Αξιολόγηση Φοιτητών
Μέθοδοι Αξιολόγησης Φοιτητών
  • Γραπτή Εργασία (Διαμορφωτική, Συμπερασματική)
  • Δημόσια Παρουσίαση (Διαμορφωτική, Συμπερασματική)
Βιβλιογραφία
Επιπρόσθετη βιβλιογραφία για μελέτη
Γ. ΖΩΓΡΑΦΙΔΗΣ, Βυζαντινή φιλοσοφία της εικόνας. Μια ανάγνωση του Ιωάννη Δαμασκηνού, Αθήνα 1997. Κ. ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ, Περί εικονογραφικής ιεραρχίας, Αθήνα 2004. Π. Α. ΜΙΧΕΛΗΣ, Αισθητική θεώρηση της Βυζαντινής Τέχνης, εκδ. Ίδρυμα Παναγιώτη και Έφης Μιχελή (η΄ έκδοση), Αθήνα 2015. Κ. ΜΠΑΡΟΥΤΑΣ, Το πρόβλημα της ελευθερίας στη βυζαντινή τέχνη, Αθήνα 2002. V. BYCHKOV, Βυζαντινή Αισθητική. Θεωρητικά προβλήματα, Αθήνα 1999. Ν. ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ, Βυζαντινή Ζωγραφική. Η βυζαντινή κοινωνία και οι εικόνες της, Αθήνα 2000. Ι. ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΣ, Το Φως στη βυζαντινή εκκλησία, Θεσσαλονίκη 2000. Σ. ΤΡΙΑΝΤΑΡΗ-ΜΑΡΑ, Η έννοια του κάλλους στο Διονύσιο Αρεοπαγίτη. Θεωρητική προσέγγιση της βυζαντινής τέχνης, Θεσσαλονίκη 20002. Α. ΤΑΝΤΣΗΣ, Η αρχιτεκτονική σύνθεση στο Βυζάντιο, Θεσσαλονίκη 2012. Ε. ΧΑΤΖΗΤΡΥΦΩΝΟΣ / S. CURCIC (επιμ.), Η Αρχιτεκτονική ως Εικόνα (κατάλογος έκθεσης - Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού), Θεσσαλονίκη 2009. R. CORMACK, Writing in Gold. Byzantine Society and its Icons, London 1985. N. CVIJETIC / M. VASILJEVIC (ed.), Seeing the Invisible. Proceedings of the Symposium on Aesthetics of the Christian Image (Stanford University, March 5, 2016), Alhambra 2016. L. JAMES, Light and Colour in Byzantine Art, Oxford 1996. H. MAGUIRE, Art and Eloquence, New Jersey 1981. C. MANGO, The Art of the Byzantine Empire 312-1453, Toronto-Buffalo-London 1986. K. MARSENGILL, Portraits and Icons. Between Reality and Spirituality in Byzantine Art, Turnhout 2013. L. SAFRAN (ed.), Heaven on Earth. Art and the Church in Byzantium, University Park-Pennsylvania 1998. C.A. TSAKIRIDOU, Icons in Time, Persons in Eternity. Orthodox Theology and the Aesthetics of the Christian Image, Surrey-Burlington 2013. C. WALTER, Art and Ritual of the Byzantine Church, London 1982.
Τελευταία Επικαιροποίηση
05-10-2021