Πληροφορίες Μαθήματος
ΤίτλοςΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΙΙΙ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ / LITURGICS III. BYZANTINE LITURGICAL TRADITION
ΚωδικόςΥΕ06
ΣχολήΘεολογική
ΤμήμαΚοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού
Κύκλος / Επίπεδο1ος / Προπτυχιακό, 2ος / Μεταπτυχιακό
Περίοδος ΔιδασκαλίαςΕαρινή
Υπεύθυνος/ηΧρυσόστομος (ιωάννης) Νάσσης
ΚοινόΝαι
ΚατάστασηΕνεργό
Course ID60005077

Πρόγραμμα Σπουδών: ΠΠΣ Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού(2013-σήμερα)

Εγγεγραμμένοι φοιτητές: 8
ΚατεύθυνσηΤύπος ΠαρακολούθησηςΕξάμηνοΈτοςECTS
ΚορμόςΥποχρεωτικό Κατ' ΕπιλογήνΕαρινό-4

Πληροφορίες Τάξης
ΤίτλοςΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΙΙΙ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Ακαδημαϊκό Έτος2021 – 2022
Περίοδος ΤάξηςΧειμερινή
Διδάσκοντες μέλη ΔΕΠ
Class ID
600187508
Τύπος Μαθήματος 2016-2020
  • Επιστημονικής Περιοχής
Τύπος Μαθήματος 2011-2015
Ειδικού Υποβάθρου / Κορμού
Τρόπος Παράδοσης
  • Πρόσωπο με πρόσωπο
Ηλεκτρονική Διάθεση Μαθήματος
Γλώσσα Διδασκαλίας
  • Ελληνικά (Διδασκαλία, Εξέταση)
Προαπαιτήσεις
Γενικές Προαπαιτήσεις
Οι διαλέξεις και η ανάπτυξη της θεματικής του μαθήματος προϋποθέτουν την καλή γνώση της ύλης των υποχρεωτικών μαθημάτων της Λειτουργικής Ι και ΙΙ. Προσόν θεωρείται η επιτυχής παρακολούθηση των μαθημάτων αυτών.
Μαθησιακά Αποτελέσματα
Στο τέλος του εξαμήνου, ο φοιτητής: 1. θα είναι σε θέσει να κατονομάσει και να οριοθετήσει χρονικά τους βασικούς σταθμούς στη διαμόρφωση του βυζαντινού λειτουργικού τύπου. 2. θα μπορεί να αναφέρεται ονομαστικά στα εν χρήσει λειτουργικά βιβλία και να παρουσιάζει το περιεχόμενό τους. 3. θα είναι σε θέση να αναγνωρίσει τους διαφόρους τελεστικούς τύπους της ακολουθίας του εσπερινού και τη δομή του όρθρου (Σαββάτου και Κυριακής). 4. θα μπορεί να ταξινομεί τις εορτές/μνήμες αγίων στους τρεις βαθμούς εορτασμού με γνώμονα τα στοιχεία της ακολουθίας. 5. θα είναι σε θέσει να επιχειρηματολογεί σχετικά με τα σύγχρονα προβλήματα που αφορούν στη λατρεία της Ορθοδόξου Εκκλησίας (π.χ. τα τελετουργικά προβλήματα των ακολουθιών του νυχθημέρου, την αναθεώρηση του συστήματος των αγιογραφικών αναγνωσμάτων και τη διόρθωση των λειτουργικών βιβλίων).
Γενικές Ικανότητες
  • Εφαρμογή της γνώσης στην πράξη
  • Αναζήτηση, ανάλυση και σύνθεση δεδομένων και πληροφοριών, με τη χρήση και των απαραίτητων τεχνολογιών
  • Αυτόνομη εργασία
  • Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης
Περιεχόμενο Μαθήματος
Η συνολική παρουσίαση του ισχύοντος λειτουργικού συστήματος της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Γνωριμία με τη λειτουργική παράδοση των εκκλησιαστικών κέντρων που επηρέασαν τη διαμόρφωση του βυζαντινού λειτουργικού τύπου (Ιεροσόλυμα, Κωνσταντινούπολη, Άγιον Όρος). Περαιτέρω γνωριμία με τα εν χρήσει λειτουργικά βιβλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας και τη συγκρότησή τους. Σκιαγράφηση της διαχρονικής πορείας των τελετουργικών εξελίξεων της χριστιανικής λατρείας και μελέτη της ισχύουσας τάξεως των ακολουθιών του νυχθημέρου (εσπερινού και όρθρου) και του λειτουργικού έτους. 1. Εισαγωγή. Η έννοια του όρου «λειτουργικός τύπος» -- οι λειτουργικοί τύποι της Ανατολής 2. Ο βυζαντινός λειτουργικός τύπος. Καταβολές-σταθμοί-ιστορικές φάσεις 3. Τα λειτουργικά βιβλία Ι. Ψαλτήριον, Ωρολόγιον, Προφητολόγιον 4. Τα λειτουργικά βιβλία ΙΙ: Πραξαπόστολος, Ιερόν Ευαγγέλιον, Ευχολόγιον 5. Τα λειτουργικά βιβλία ΙΙΙ. Παρακλητική, Τριώδιον, Πεντηκοστάριον, Μηναίον 6. Εισαγωγή στις ακολουθίες του νυχθημέρου -- το τυπικόν 7. Ο εσπερινός 8. Ο όρθρος της Κυριακής και του Σαββάτου 9. Ακολουθίες του Μηναίου 10. Ακολουθίες του Τριωδίου 11. Ακολουθίες του Πεντηκοσταρίου 12. Σύγχρονα προβλήματα της θείας λατρείας 13. Γενική συζήτηση - ανακεφαλαίωση
Λέξεις Κλειδιά
Βυζαντινός Λειτουργικός Τύπος, Λειτουργικά βιβλία, Ακολουθίες Νυχθημέρου, Εκκλησιαστικό Έτος
Τύποι Εκπαιδευτικού Υλικού
  • Σημειώσεις
  • Διαφάνειες
  • Πολυμεσικό υλικό
  • Βιβλίο
Χρήση Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών
Χρήση Τ.Π.Ε.
  • Χρήση Τ.Π.Ε. στη Διδασκαλία
  • Χρήση Τ.Π.Ε. στην Επικοινωνία με τους φοιτητές
Περιγραφή
1. Διδασκαλία με Power Point 2. διαδικτυακές πηγές 3. ηλεκτρονική επικοινωνία
Οργάνωση Μαθήματος
ΔραστηριότητεςΦόρτος ΕργασίαςECTSΑτομικάΟμαδικάErasmus
Διαλέξεις391,6
Μελέτη και ανάλυση βιβλίων και άρθρων592,4
Εξετάσεις20,1
Σύνολο1004
Αξιολόγηση Φοιτητών
Περιγραφή
Ένα δίωρο γραπτών εξετάσεων στην ύλη που καλύφθηκε κατά τη διάρκεια του εξαμήνου (90%). Προσμετράται και η ενεργός συμμετοχή στο μάθημα και στις ασκήσεις στην τάξη (10%). Θετική θεωρείται και η παρουσία στο Φροντιστήριο Λειτουργικής, κάθε Πέμπτη 8.00-10.00 στον ναό της Σχολής. Φοιτητές που δεν μπορούν να παρακολουθήσουν το μάθημα ή έχουν άλλες δυσκολίες ή ιδιαιτερότητες, οφείλουν να συνεννοηθούν εγκαίρως (στην αρχή του εξαμήνου) με τον διδάσκοντα για την από κοινού αντιμετώπιση του θέματός τους.
Μέθοδοι Αξιολόγησης Φοιτητών
  • Γραπτή Εξέταση με Ερωτήσεις Πολλαπλής Επιλογής (Διαμορφωτική)
  • Γραπτή Εξέταση με Ερωτήσεις Σύντομης Απάντησης (Συμπερασματική)
  • Γραπτή Εξέταση με Ερωτήσεις Εκτεταμένης Απάντησης (Συμπερασματική)
Βιβλιογραφία
Βιβλιογραφία μαθήματος (Εύδοξος)
Εξεταστέα ύλη (σελίδες: 270). H ύλη ευρίσκεται αναρτημένη στην ηλεκτρονική πλατφόρμα του μαθήματος (Moodle/e-learning) 1. Βακάρου, Δημητρίου (πρωτοπρ.), Το Βυζαντινο τυπικό. Δύο κείμενα ιστορικής προσέγγισης από τους Robert Taft και Miguel Arranz. Μετάφραση-σχόλια, Θεσσαλονίκη 2003, 30-37, 47-68, 84-104, 123-133 (σελίδες: 62). 2. Φουντούλη, Ιωάννη Μ., «Τα λειτουργικά βιβλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Λειτουργικά θέματα, τ. Ε΄, Θεσσαλονίκη 1986, 59-78 (σελίδες: 20). 3. ______, «Ο απόστολος Παύλος στη θεία λατρεία», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Β΄, Αθήνα 2006, 23-40 (σελίδες: 18). 4. ______, Λογική Λατρεία [Λογική Λατρεία 5], Αθήνα 1984, β΄ έκδ. («Εσπερινός»), 147-177 και («Όρθρος»), 227-278 (σελίδες: 83). 5. ______, «Λειτουργικές ιδιομορφίες των ακολουθιών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 2009, β΄ έκδ., 49-87 (σελίδες: 39). 6. ______, «Τελετουργικά προβλήματα των ακολουθιών του νυχθημέρου», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 2009, β΄ έκδ., 129-146 (σελίδες: 18). 7. ______, «Το σύστημα των αγιογραφικών αναγνωσμάτων στην Ορθόδοξη Λατρεία (πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, δυνατότητες βελτιώσεως)», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Γ΄ [Λογική Λατρεία 16], Αθήνα 2007, 159-171 (σελίδες: 13). 8. ______, «Το πρόβλημα της αναθεωρήσεως των λειτουργικών βιβλίων της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Γ΄ [Λογική Λατρεία 16], Αθήνα 2007, 9-25 (σελίδες: 17).
Επιπρόσθετη βιβλιογραφία για μελέτη
1. Aland, Kurt, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testament (Arbeiten zur neutestamentlichen Textforschung, 1), Berlin – New York 1994. 2. Arranz, Miguel, «Les sacrements de l’ancien Euchologe constantinopolitain (1): Étude préliminaire des sources», Orientalia Christiana Periodica 48 (1982) 284-335. 3. ______, « La Liturgie des Heures selon l’ancienne euchologue Byzantin », στό Eulogia. Miscellanea Liturgica (Analectica Liturgica 2, Studia Anselmiana 68), Ρώμη 1979, 1-19. 4. ______, « Les prieres sacerdotales des vepres byzantines », Orientalia Christiana Periodica 37 (1971) 85-124. 5. ______, « Les prieres presbyterales des matines byzantines: 1e partie: Les prieres », Orientalia Christiana Periodica 37 (1971) 406-36; « 2e partie: Les manuscrits », Orientalia Christiana Periodica 38 (1972) 64-115. 6. ______, «L’office de 1’Asmatikos Hesperinos (‘vepres chantees’) de 1’ancien Euchologe byzan-tine», Orientalia Christiana Periodica 44 (1978) 107-130 και 391-412. 7. ______, «Les archives de Dmitrievsky dans la Bibliothèque d’Etat de Leningrad», Orientalia Chris-tiana Periodica 40 (1974) 61-83. 8. BAR = (α΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., L’eucologio Barberini gr. 336 (ff. 1-263), Bibliotheca Ephemerides Liturgicae, Subsidia 80 (Rome: CLV Edizioni Liturgiche, 1995). (β΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., L’eucologio Barberini gr. 336. Seconda edizione riveduta con traduzione in lingua italiana, Bibliotheca Ephemerides Liturgicae, Subsidia 80 (Rome: CLV Edizioni Liturgiche, 2000). (γ΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., Евхологий Барберини гр. 336. Издание текста, предисловие и примечания, Омск 2011. 9. Black, M., A Christian Palestinian Syriac Horologion, (Berlin MS. Or. Oct. 1919) (Texts and Studies 1) Cambridge 1954. 10. Bonnet, G. La Mystagogie de Tempes Liturgiques dans le Triodion (Dissertation, Sorbonne, 1978). 11. Borgia, N., «Horologion. Diurno delle chiese di rito bizantino», Orientalia Christiana 16/I (1929) 152-254. 12. Burns, Yvonne, “The Historic Events that occasioned the Inception of the Byzantine Gospel Lec-tionary,” Jahrbuch der österreichischen Byzantinistik 32/4 (1982) 119-127. 13. Cappuyns, N. Le Triodion. Ètude Historique sur sa Constitution et sa Formation (Dissertation, Ponti-fical Oriental Institute), Rome 1935. 14. Χατζηγρηγορίου, Στυλιανοῦ (πρωτοπρ.), Ἑορτές καί ὕμνοι στό λειτουργικό βιβλίο «Πεντηκοστά-ριον». Συμβολή στήν μελέτη τῆς δομῆς καί τοῦ περιεχομένου του, Θεσσαλονίκη 2014. 15. Дмитриевский, А. А. Описание литургических рукописей, хранящихся в библиотеках Православного Востока. (Περιγραφή λειτουργικών χειρογράφων σέ βιβλιοθήκες της Ορθοδό-ξου Ανατολής), τόμος 1 (Τυπικά Ι) Киев, 1895, τόμος 2 (ευχολόγια) 1901, τόμος 3 (Τυπικά ΙΙ) Петроград, 1917. 16. Egender, N., Εισαγωγή στο La prière des heures: Hôrologion (La prière des églises de rite byzantine 1), Chevetogne 1975. 17. Engberg, Sysse Gudrun, “The Greek Old Testament Lectionary as a Liturgical Book,” Cahiers de l’institut du Moyen Âge grec et latin 54 (1987) 39-48. 18. Follieri, E., «I libri liturgici della Chiesa bizantina», στο Storia religiosa della Grecia, επιμ. L. Vaccaro, Milan 2002, 83-100. 19. Galadza, Daniel, Liturgy and Byzantinization in Jerusalem, Oxford Early Christian Studies, Oxford 2018 20. Getcha, Job (ἀρχιμ.), Typikon décrypté: Manuel de liturgie byzantine, Paris: Cerf, 2009. 21. Καλύβα, Αλκιβιάδη Κ. (πρωτοπρ.), Η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στην ελληνορθόδοξη Εκκλη-σία, μτφρ. Δήμητρας Κούκουρα, Πουρναρά: Θεσσαλονίκη, 1999. 22. Καραβιδοπούλου, Ιωάννου, «“Ευαγγελιστάριον”-“Ευαγγελιάριον”-“Ευαγγέλιον”. Διευκρινίσεις στην επικρατούσα ορολογία», στο Αναφορά εις μνήμην Μητροπολίτου Σάρδεων Μαξίμου 1914-1986, τ. 3ος, Γενεύη 1989, 107-117. 23. Krivko, Roman, «A Typologyof Byzantine Office Menaia of the 11th – 14th cc.», Scrinium: Revue de patrologie, d’hagiographie critique et d’histoire ecclésiastique 7-8 (2011-2012) 3-68. 24. Kniazeff, A., « La Lecture de l’Ancien et du Nouveau Testament dans le Rite Byzantin », στο Cas-sien-Botte, La prière des heures, exposés de la 8e Semaine liturgique de l’Institut Saint-Serge, Paris, 1961, (Lex Orandi), Παρίσι 1963, 201-251. 25. Korolevskij, Cyril, « L’édition romaine des ménées grecques », Bolletino della Badia Greca Grotta-ferrata, n. s. 3 (1949) 30-40, 153-162, 225-247; 4 (1950) 15-16. 26. Mateos, Juan, Le Typicon de la Grande Église, τ. Ι-ΙΙ (Orientalia Christiana Analecta 165-166), Ρώμη 1962-1963. 27. ______, « Un Horologion inédit de S. Sabas » (ST 233), Vatican 1964, 47-76. 28. ______, « Quelques Anciens Documents sur l’Office du Soir », Orientalia Christiana Periodica 35 (1969), 347-374. 29. ______, « Quelques problèms de l’Orthros Byzantin », Proche-Orient Chrétien 11 (1961), 17-35, 201-220. 30. ______, “The Origins of the Divine Office,” Worship 41 (1967), 477-485. 31. ______, “The Morning and Evening Office,” Worship 42 (1968), 31-47. 32. ______, « La Synaxe Monastique des Vêpres Byzantines », Orientalia Christiana Periodica 36 (1970), 248-272. 33. Rahlfs Alfred, Die alttestamentlichen Lektionen der griechischen Kirche, Βερολίνο 1915. 34. Ουσπένσκυ, Νικολάου, Ο ορθόδοξος εσπερινός. Λειτουργική ιστορία. Μετάφραση, σχόλια, βελ-τιωμένη έκδοση, Δημητρίου Βακάρου (πρωτοπρ.), Ανδρονάκη: Θεσσαλονίκη, 1998. 35. Παπαδοπούλου, Θωμά Ι., Ελληνική Βιβλιογραφία (1466 ci-1800), τόμος Α΄. Αλφαβητική και χρο-νολογική ανακατάταξις [Πραγματείαι Ακαδημίας Αθηνών 48], Γραφείον Δημοσιευμάτων της Ακα-δημίας Αθηνών: Αθήναι, 1984. 36. ______, Ελληνική Βιβλιογραφία (1466 ci-1800), τόμος Β΄. (Παράρτημα) Προσθήκαι-Συμπληρώσεις-Διορθώσεις [Πραγματείαι Ακαδημίας Αθηνών 48], Γραφείον Δημοσιευμάτων της Ακαδημίας Αθηνών: Αθήναι, 1986. 37. ______, Ελληνική Βιβλιογραφία (1544-1863): Προσθήκες-Συμπληρώσεις, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο: Αθήνα, 1992. 38. ______, Parenti, St., «Towards a Regional History of the Byzantine Euchology of the Sacraments», Ecclesia Orans 27 (2010) 109-121. 39. “The Cathedral Rite of Constantinople: Evolution of a Local Tradition,” Orientalia Christiana Peri-odica 77 (2011) 449-469. 40. Φίλια, Γεωργίου Ν., «Το Βαρβερινόν εὐχολόγιον 336 (Codex Vaticanus Barberinianus Graecus 336)», Θεολογία 61 (1990) 396-416. 41. ______, «Τὰ Μηναῖα», Οἱ λειτουργικὲς τέχνες, Πρακτικά ΙΔ´ Πανελλήνιου Λειτουργικοῦ Συμποσί-ου Στελεχῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων, Ἀθήνα 2015, 107-121. 42. Φουντούλη, Ιωάννη Μ., «Μοναχικό και κοσμικό τυπικό», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 22009, 9-24. 43. ______, «Το εορτολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λα-τρεία 12], Αθήνα 22009, 25-48. 44. Prophetologium. Pars prima lectiones anni mobilis continens, ed. Carsten Höeg, Günther Zuntz, Gudrun Engberg, Hauniae, 1939-1970. Pars altera lectiones anni immobilis continens, ed. Gudrun Engberg, Hauniae, 1980-1981 (Monumenta Musicae Byzantinae, Lectionaria I). 45. Rentel, Alexander (πρωτοπρ.), “Byzantine-Slav Worship,” στο G. Wainwright and K. Westerfield Tucker, eds., Oxford History of Christian Worship, Oxford/New York: Oxford University Press, 2006, 254-306. 46. Taft, Robert, “Select Bibliography on the Byzantine Liturgy of the Hours,” appendix to “The Byzan-tine Office in the Prayerbook of New Skete,” Orientalia Christiana Periodica 48 (1982) 358-370. 47. ______, “Mount Athos: A Late Chapter in the History of the Byzantine Rite,” Dumbarton Oaks Pa-pers 42 (1988) 179-194. 48. ______, The Liturgy of the Hours in East and West. The Origins of the Divine Office and its Meaning for Today, 2η αναθεωρημένη έκδ., The Liturgical Press: Collegeville, MN, 1993. 49. ______, «I libri liturgici», στο Lo spazio letterario del Medioevo. 3, Le culture circostanti. Vol 1. La cultura bizantina, επιμ. G. Cavallo. Roma 2004. 50. Tillyard, H. J. W. The Hymns of the Pentecostarium (Monumenta Musicae Byzantinae, Transcripta 7 Copenhagen 1960). 51. Τσάμη, Δημητρίου, Το Γεροντικόν του Σινά. Περιέχει κείμενα και μεταφράσεις από διηγήσεις, α-ποφθέγματα και ασκητικά κατορθώματα των αγίων πατέρων του θεοβάδιστου όρους Σινά και της σιναϊτικης ερήμου [Σιναϊτικά κείμενα 1], Θεσσαλονίκη: Ιερά Μονή του Θεοβάδιστου Όρους Σινά, 21991 («Διηγήσις των αββάδων Ιωάννου και Σωφρονίου», σσ. 290-315). 52. Τωμαδάκη, Νικολάου Β., «Η εν Ιταλία εκδόσεις ελληνικών εκκλησιαστικών βιβλίων (κυρίως Λει-τουργικών) γενομένη επιμελεία ελλήνων ορθοδόξων κληρικών κατά τους ιε΄-ις΄ αιώνας», Επετη-ρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 37 (1969-1970) 3-33. 53. Velkovska, E., «Byzantine Liturgical Books», στο Handbook for Liturgical Studies I, επιμ. Anscar J. Chupungco, Collegeville, MN 1997, 225-240.
Τελευταία Επικαιροποίηση
01-11-2020