ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ

Ειδικού Υποβάθρου / Κορμού

~ ασκηθούν στην έρευνα των πηγών και ~ στη σύνταξη επιστημονικού άρθρου

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ (Συνοπτικό διάγραμμα) ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Ορισμοί και διᬬχωρισμοί: Η έννοια της λογοτεχνικής κριτικής (περι¬γρα¬φική, ερμηνευτική ή α¬ξιο¬λογική αναφορά σε συγκεκριμένα λογο¬τε¬χνι¬κά έργα) και η διάκρισή της από την ιστορία και τη θεωρία της κριτικής. 2. Σύντομη επισκόπηση της αισθητικών θεωριών ώς τον 17ο αιώνα. Αναφορά στη λογοτεχνική θεωρία και κριτική της αρχαιό¬τη¬τας: Οι όροι κριτικός, φιλόλογος και γραμματικός.- Πρώτα δείγματα λο¬γο¬τεχνικής κρι¬τικής (π.χ. Ξενοφάνης, Ηράκλειτος κατά του ανθρωπο¬μορ¬φισμού των θεών στον Όμηρο και τον Ησίοδο).- Οι απόψεις του Πλά¬τω¬να και του Αριστοτέλη για τη σχέση της λογοτεχνίας με την αλήθεια και την ηθι¬κή (η «διαμάχη ποίησης και φιλοσοφίας»).- Οι απόψεις για την κοινωνική (παιδευτική) λειτουργία της λο¬γο¬τεχνίας.- Η αντίληψη για τη θεϊκή προέλευσή της (η έμπνευση του ποιητή οφείλεται σε θεϊκή βούληση ή βοήθεια κτλ.). 3. Ιδεολογικές τάσεις στην προεπαναστατική και μετεπαναστατική Ελλάδα. Α΄. H ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ Η υποκειμενικότητα της αισθητικής κρίσης σε Ευρωπαίους αισθητι¬κούς φι¬λο¬σό¬φους (Καντ, Χέρντερ κ.ά.). Απόρριψη των a priori αισθητι¬κών κανόνων, κυ¬ριαρ¬χία της εμπειριοκρατίας (βλ. λ.χ. την άποψη του Blair ότι ένα έργο κρί¬νε¬ται σύμφωνα με την ένταση της συγκίνησης που προ¬καλεί). Σημασία στο «φυ¬σι¬κό» το «αυθόρμητο» κτλ., δηλαδή σε έννοιες που προετοιμάζουν τον ρομαντισμό. Η αφετηρία της νεοελληνικής λογοτεχνικής κριτικής ανιχνεύεται στα χρό¬νια του Διαφωτισμού και τα πρώτα δείγματά της εντοπίζονται σε κεί¬με¬να ρητο¬ρι¬κής, όπου μεταξύ άλλων εξετάζονται και τα σχήματα λόγου. Οι σχετικές εκ¬δό¬σεις πυκνώνουν στα χρόνια του Διαφωτισμού: Τέχνη Ρητο¬ρική του Σκού¬φου (1681), του Δαμοδού (1759), του Βάμβα (1813), του Βαρ¬¬δᬬλά¬χου (1815) κ.ά.- Ενα¬σχόληση με θέματα μετρικής (Μεγδάνης, Πωπ κ.ά.) Κείμενα: α) Κοραής, «Προλεγόμενα […]: ο όρος μυθιστορία και τα χαρακτηριστικά του νέου εί¬δους, του μυθιστορήματος• β) Κ. Οκονόμος, Εισαγωγή στη μετάφραση του Φιλάργυρου του Μολιέρου: η έννοια της «εθνικής» κωμωδίας• γ) «Διάλογος» του Σολωμού: γλωσσικό και ποιητική. Β΄ ΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΝ ΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟ Γενικά: Βασικές αρχές της ρομαντικής κριτικής θεωρίας ~ Ό,τι ονομάστηκε προρομαντισμός αποτελεί δη¬μιούρ¬γημα του πνεύματος του Διαφωτισμού. ~ Κυρίαρχη δύναμη η φαντασία, χάρη στην οποία είναι δυνατή η ενορα¬μα¬τική σύλληψη του αφηρημένου και του ιδανικού. ~ Η τέχνη ικανοποιεί πρωτί¬στως την πιεστική ανάγκη του ίδιου του καλ¬λιτέχνη να εκφράσει τα συναισθή¬μα¬τά του. ~ Ενδιαφέρον για τους μεγά¬λους καλλιτέχνες.- Κύριοι εκπρόσωποι της ρομαντικής κριτικής θεω¬ρίας (Αύγ. και Φρειδ. Σλέγκελ, Κάρολος Σαιντ-Μπεβ, Γουϊλιαμ Χάζλιτ κ.ά.). Η λογοτεχνική κριτική στην Ελλάδα: Πρώτο αξιό¬λογο corpus οι κρίσεις των πανεπιστημιακών ποιητικών δια¬γω¬νισμών. Η ιδεολογική υποδομή του νέου ελληνισμού και η αντίληψη για τον εθνι¬κό ρό¬λο που καλείται να διαδραματίσει η λογοτεχνία (πρέπει να υπη¬ρετεί τις ιδέες της πατρίδας και της θρησκείας). ~ Η δημιουργία εθνικής λογο¬τεχνίας αποτελεί υψί¬στη εθνική ανάγκη, γιατί αποδεικνύει την πρόο¬δο του νέου κράτους και εξου¬δετερώνει τις κατηγορίες του Φαλμεράιερ. ~ Το αίτημα της «ελληνικότητας» στη λογοτεχνία. ~ Νεοκλασικιστικές αντιλήψεις: Σύν¬δεση της τέχνης με την ηθική, απόρριψη των έργων που προσβάλλουν τα χρηστά ήθη. ~ Επίκριση του ρομαντισμού (της αχα¬λίνωτης θρηνολογίας του κτλ.) ως ανάρμοστου και επικίνδυνου για τα ελ¬λη¬νικά ήθη (θεωρείται ότι αποτελεί γενεσιουργό αιτία αρνητικών κοινωνικών φα鬬νο¬μέ¬νων). Η διαμάχη Ζαμπέλιου και Πολυλά: αντικείμενο και απόψεις. Η ιδιό¬μορ¬φη "ελ¬ληνο¬κεντρική" αντίληψη του Ζαμπέλιου και η άρνηση του Σο¬λω¬μού. Η υποδοχή του ξένου –ιδίως του γαλλικού– μυθιστορήματος (από τα δεδο¬μέ¬να των βιβλιογραφιών προκύπτει ότι οι μεταφράσεις μυθιστορημά¬των αυξάνον¬ται εντυπωσιακά από τα μέσα του αιώνα). ~ Η μεταφραστική θεωρία: με τις προσαρ¬μο¬γές ή τις αλλαγές του μεταφραστή επιδιώκεται η έν¬τα¬ξη του «ξένου» έργου στην εθνική λογοτεχνία (βλ. τα παραδείγματα του Οι¬κο¬νόμου, του Σκυλίτση και του Βλάχου). Aρχές του θετικισμού.- Η κοινωνική ευθύνη του καλλιτέχνη και το δόγ¬μα «η τέχνη για την τέχνη». Η θεωρία του Taine.- Η αντίθεση θετικι¬σμού και ιδεα¬λι¬σμού από αφορμή τη μετάφραση της Νανάς του Ζολά: οι αντιδράσεις του Άγγ. Βλάχου και του Ηλία Ζερβού Ιακωβάτου: (υπε¬ρά¬σπιση του ιδεαλισμού, απόρ¬ρι¬ψη του ρεαλισμού και του νατουραλισμού) και η άποψη των Αγησ. Γιαννόπου¬λου και Ξενόπουλου.- Η πολιτική διά¬στα¬ση της διαμάχης. Η διαμάχη Ροΐδη και Βλάχου (η φιλολογική διάσταση). Η άποψη του Ροΐδη: απόρ¬ριψη της σύγχρονης ελληνικής ποίησης. Η θεωρητική στήριξη της αρνητικής κρί¬σης: η ποίηση αποτελεί «κάτοπτρον» της κοινωνίας και της εποχής ~ Η σύγ¬χρονη ελληνική κοινωνία δεν αποτελεί κατάλληλη για την ποίηση «περιρ¬ρέ¬ου¬σα» ατμόσφαιρα. Η άποψη του Βλάχου: υπεράσπιση της ελληνικής ποίησης. Η θεωρη¬τι¬κή στή¬ριξη: οι αυθεντίες της αρχαιότητας κ.ά. βεβαιώνουν ότι ο ποιητής γεν¬νιέται.- Η πο¬λιτική διάσταση της διαμάχης: σύγκρουση νεωτερισμού (ή εκσυγχρονισμού) και συντηρητισμού, "ευρωπαϊσμού" και "ελληνοκεντρι¬σμού". Γ΄ Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΟ 1880 Η συμβολή του Ν. Γ. Πολίτη και του περ. Εστία στην ανακάλυψη του εξω¬α¬στικού χώρου. Η ηθογραφική στροφή στη λογοτεχνία και το θέατρο.- Η θετική στά¬ση της κριτικής: η ηθογραφία «φωτογραφίζει» και δια¬σώ¬ζει τον εθνικό λαϊκό θησαυ¬ρό, είναι απαλλαγμένη από τις υπερβο¬λές του ρομαντισμού κτλ. Η αρνητική στάση της κριτικής: εκδηλώνεται κυρίως ύστερα από το 1895, είναι συνδεδεμένη με την εμφάνιση του συμβολισμού στην Ελλάδα και προέρ¬χεται από τον κύκλο των περιοδικών Τέχνη και Διόνυσος που είναι προσανατο¬λι¬σμένα προς την ευρωπαϊκή σκέψη και λογοτεχνία (ιδίως γερμανική και σκαν¬δι¬ναβική). Η ηθογραφία κρίνεται ως εκδήλωση σο¬βι¬νισμού ή επαρχιωτισμού, ως δη¬μο¬σιογραφία που απλώς φωτογραφίζει τη φύση.- Και πάλι το ζήτημα της «ελληνικότητας: Η διεύρυνση του περιε¬χο¬μέ¬νου της «εθνικής» λογοτεχνίας: σημα¬σία έχει η καλλιτεχνική αξία ενός έργου, όχι ο «εθνικός χρωματισμός του». Στα «μεγάλα» έργα η «εθνι¬κή» και η «ανθρώπινη ψυχή» συντί¬θεν¬ται. Η τέχνη είναι «υπεράνω φυλών και πατρίδων» (Πα¬λαμάς) ~ Η κριτική για τον συμβολισμό: Ο συμβολισμός αποτελεί «υπερτέρα της τέ¬χνης αντίληψιν» και οδηγεί την ποίηση «από των κλωβών και των λα¬χα¬νοκήπων προς δυσπροσίτους περιοχάς».- Η υποδοχή του Ίψεν στην Ελ¬λάδα και το ζήτημα των ξένων επιδράσεων (αναπόφευκτες και ευερ¬γε¬τικές). Δ΄ ΝΕΟΤΕΡΕΣ ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ (Από τις αρχές του 20ού αι. ώς τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) Διεθνείς τάσεις: Ο B. Croce και οι μεταφυσικοί - Σημειολογικές πρשּׁσεγ¬γίσεις: Ρώ¬σοι φορμαλιστές, I. A. Richards (αναφορική και συγκινησιακή λε鬬¬τουρ¬γία της γλώσ¬σας), «Νέα Κριτική» - Ψυχανάλυση - Μαρξισμός Ιδεαλισμός και «ιμπρεσσιονιστική» κριτική: Γιάννης Αποστολάκης και Φώτος Πολίτης - Τέλλος Άγρας, Κλέων Παράσχος κ.ά. Η ψυχανάλυση στην Ελλάδα (το ενδιαφέρον εκπαιδευτικών κύκλων εκδη¬λώ¬¬νεται από το 1915 - οι μεταφράσεις έργων του Φρόιντ πυκνώνουν από τη δεκαετία του 1920). ~ Προανακρούσματα ψυχαναλυτικής κριτικής (ψυ¬¬χשּׁγρα¬φία): Π. Νιρβάνας, Γ. Βρισιμιτζάκης, Τίμος Μαλάνος, Κ. Θ. Δημαράς κ.ά. - Ψυχανάλυση και μαρξισμός (Ν. Κάλας) - Ψυχανάλυση και υπερρεαλι¬σμός ~ Η σοσιαλιστική ιδεολογία στην Ελλάδα (ο επτανησιακός ριζοσπαστισμός του 19ου αιώνα).- Η πρώιμη μαρξιστική κριτική στην Ελλάδα ~ Η διαμάχη εθ¬νι¬κιστών και σοσια¬λιστών για τη γλώσσα (περ. Νουμάς, 1907) ~ Η συζήτηση για τον σοσιαλι¬στι¬κό ρεαλισμό και την προλεταριακή λογοτεχνία στον Μεσοπόλεμο - Η «αριστερή» κριτική για την «αστική» λογο¬τε¬χνία (Κα¬ρυω¬¬τά¬κη, Καβάφη κ.ά.) - Σκληρός, Κ. Χατζόπουλος, Κ. Παρορίτης - Κ. Βάρναλης - Βάσος Βαρίκας. ~ Η «φιλελεύθερη» κριτική: Το Ελεύθερο πνεύμα του Θεοτοκά.

λογοτεχνική κριτική, κριτικές θεωρίες

15-06-2014