ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΙΙΙ. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Οι διαλέξεις και η ανάπτυξη της θεματικής του μαθήματος προϋποθέτουν την καλή γνώση της ύλης των υποχρεωτικών μαθημάτων της Λειτουργικής Ι και ΙΙ. Προσόν θεωρείται η επιτυχής παρακολούθηση των μαθημάτων αυτών.

1. Διδασκαλία με χρήση PowerPoint. 2. Αξιοποίηση διαδικτυακών πηγών. 3. Ηλεκτρονική επικοινωνία με τους φοιτητές

Ένα δίωρο γραπτών εξετάσεων στην ύλη που καλύφθηκε κατά τη διάρκεια του εξαμήνου (90%). Προσμετράται και η ενεργός συμμετοχή στο μάθημα και στις ασκήσεις στην τάξη (10%). Θετική θεωρείται και η παρουσία στο Φροντιστήριο Λειτουργικής, κάθε Πέμπτη 8.00-10.00 στον ναό της Σχολής. Φοιτητές που δεν μπορούν να παρακολουθήσουν το μάθημα ή έχουν άλλες δυσκολίες ή ιδιαιτερότητες, οφείλουν να συνεννοηθούν εγκαίρως (στην αρχή του εξαμήνου) με τον διδάσκοντα για την από κοινού αντιμετώπιση του θέματός τους.

Γ. Φίλιας, Λειτουργική. Η Θεία Ευχαριστία (μέχρι τον 15ο αιώνα), τ. Β΄, εκδ. Γρηγόρης, Αθήνα 2016. Γ. Φίλιας, «ΕΙΚΩΝ ΤΩΝ ΜΕΛΛΟΝΤΩΝ» Ιστορικές και θεολογικές προσεγγίσεις στη λατρεία της Εκκλησίας, εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 2020. Σημειώσεις: 1. Βακάρου, Δημητρίου (πρωτοπρ.), Το Βυζαντινο τυπικό. Δύο κείμενα ιστορικής προσέγγισης από τους Robert Taft και Miguel Arranz. Μετάφραση-σχόλια, Θεσσαλονίκη 2003, 30-37, 47-68, 84-104, 123-133 (σελίδες: 62). 2. Φουντούλη, Ιωάννη Μ., «Τα λειτουργικά βιβλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Λειτουργικά θέματα, τ. Ε΄, Θεσσαλονίκη 1986, 59-78 (σελίδες: 20). 3. ______, «Ο απόστολος Παύλος στη θεία λατρεία», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Β΄, Αθήνα 2006, 23-40 (σελίδες: 18). 4. ______, Λογική Λατρεία [Λογική Λατρεία 5], Αθήνα 1984, β΄ έκδ. («Εσπερινός»), 147-177 και («Όρθρος»), 227-278 (σελίδες: 83). 5. ______, «Λειτουργικές ιδιομορφίες των ακολουθιών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 2009, β΄ έκδ., 49-87 (σελίδες: 39). 6. ______, «Τελετουργικά προβλήματα των ακολουθιών του νυχθημέρου», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 2009, β΄ έκδ., 129-146 (σελίδες: 18). 7. ______, «Το σύστημα των αγιογραφικών αναγνωσμάτων στην Ορθόδοξη Λατρεία (πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, δυνατότητες βελτιώσεως)», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Γ΄ [Λογική Λατρεία 16], Αθήνα 2007, 159-171 (σελίδες: 13). 8. ______, «Το πρόβλημα της αναθεωρήσεως των λειτουργικών βιβλίων της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Γ΄ [Λογική Λατρεία 16], Αθήνα 2007, 9-25 (σελίδες: 17).

1. Aland, Kurt, Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testament (Arbeiten zur neutestamentlichen Textforschung, 1), Berlin – New York 1994. 2. Arranz, Miguel, «Les sacrements de l’ancien Euchologe constantinopolitain (1): Étude préliminaire des sources», Orientalia Christiana Periodica 48 (1982) 284-335. 3. ______, «La Liturgie des Heures selon l’ancienne euchologue Byzantin», στό Eulogia. Miscellanea Liturgica (Analectica Liturgica 2, Studia Anselmiana 68), Ρώμη 1979, 1-19. 4. ______, « Les prieres sacerdotales des vepres byzantines », Orientalia Christiana Periodica 37 (1971) 85-124. 5. ______, « Les prieres presbyterales des matines byzantines: 1e partie: Les prieres », Orientalia Christiana Periodica 37 (1971) 406-36; « 2e partie: Les manuscrits », Orientalia Christiana Periodica 38 (1972) 64-115. 6. ______, «L’office de 1’Asmatikos Hesperinos (‘vepres chantees’) de l’ancien Euchologe byzantine», Orientalia Christiana Periodica 44 (1978) 107-130 και 391-412. 7. ______, «Les archives de Dmitrievsky dans la Bibliothèque d’Etat de Leningrad», Orientalia Chris-tiana Periodica 40 (1974) 61-83. 8. Argyriou, Astérios, «La Bible dans l’Orthodoxie grecque du XVIIe siècle», Revue des Sciences Reli-gieuses Année 64 (1990) 141-168. 9. ______, «La Bible dans l’Eglise orthodoxe aux XVe-XVIe siècles», στο Bible de tous les temps, Paris: Editions Beauchesne, 1989, 85-400. 10. BAR 336 = (α΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., L’eucologio Barberini gr. 336 (ff. 1-263) (Bibliotheca Ephemerides Liturgicae, Subsidia 80), Rome: CLV Edizioni Liturgiche, 1995. (β΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., L’eucologio Barberini gr. 336. Seconda edizione riveduta con traduzione in lingua italiana (Bibliotheca Ephemerides Liturgicae, Subsidia 80) Rome: CLV Edizioni Liturgiche, 2000. (γ΄ έκδ.) Parenti St. & Velkovska E., Евхологий Барберини гр. 336. Издание текста, предисловие и примечания, Омск 2011. 11. Black, M., A Christian Palestinian Syriac Horologion, (Berlin MS. Or. Oct. 1919) (Texts and Studies 1), Cambridge 1954. 12. Bonnet, G. La Mystagogie de Tempes Liturgiques dans le Triodion (Dissertation, Sorbonne, 1978). 13. Borgia, N., «Horologion. Diurno delle chiese di rito bizantino», Orientalia Christiana 16/I (1929) 152-254. 14. Burns, Yvonne, “The Historic Events that occasioned the Inception of the Byzantine Gospel Lec-tionary,” Jahrbuch der österreichischen Byzantinistik 32/4 (1982) 119-127. 15. Cappuyns, N. Le Triodion. Ètude Historique sur sa Constitution et sa Formation (Dissertation, Ponti-fical Oriental Institute), Rome 1935. 16. Χατζηγρηγορίου, Στυλιανοῦ (πρωτοπρ.), Ἑορτές καί ὕμνοι στό λειτουργικό βιβλίο «Πεντηκοστά-ριον». Συμβολή στήν μελέτη τῆς δομῆς καί τοῦ περιεχομένου του, Θεσσαλονίκη 2014. 17. Дмитриевский, А. А. Описание литургических рукописей, хранящихся в библиотеках Православного Востока (= Περιγραφή λειτουργικών χειρογράφων σε βιβλιοθήκες της Ορθοδό-ξου Ανατολής), τόμος 1 (Τυπικὰ Ι) Киев, 1895, τόμος 2 (Εὐχολόγια) 1901, τόμος 3 (Τυπικὰ ΙΙ) Петроград, 1917. 18. Egender, N., Εισαγωγή στο La prière des heures: Hôrologion (La prière des églises de rite byzantine 1), Chevetogne 1975. 19. Engberg, Sysse Gudrun, “The Greek Old Testament Lectionary as a Liturgical Book,” Cahiers de l’institut du Moyen Âge grec et latin 54 (1987) 39-48. 20. Follieri, E., «I libri liturgici della Chiesa bizantina», στο Storia religiosa della Grecia, επιμ. L. Vaccaro, Milan 2002, 83-100. 21. Galadza, Daniel, Liturgy and Byzantinization in Jerusalem, Oxford Early Christian Studies, Oxford: Oxford University Press, 2018. 22. ______, «“Les grandes étapes de la liturgie byzantine” de Miguel Arranz, quarante ans après», στο 60 semaines liturgiques à Saint-Serge. Bilans et perspectives nouvelles, επιμ. A. Lossky και G. Se-kulovski, Münster: Aschendorff, 2016, 295-310. 23. ______, «Greek liturgy in crusader Jerusalem: witnesses of liturgical life at the Holy Sepulcher and St Sabas Lavra», Journal of Medieval History 43 (2017) 421-437. 24. ______, «Liturgy at the Great Lavra of St. Sabas from its Beginnings to the First Crusade: A Prelimi-nary Survey», Orientalia Christiana Periodica 85 (2019) 113–138. 25. Getcha, Job (ἀρχιμ.), Typikon décrypté: Manuel de liturgie byzantine, Paris: Cerf, 2009. 26. Γκουτζιούδη, Μόσχου, «Ἡ Ἁγία Γραφὴ καὶ ἡ ἐπίδρασή της στὴ λατρεία καὶ τὴν τέχνη τοῦ ἀρχέγο-νου χριστιανισμοῦ», Θεολογία 85 (2014) 275-294. 27. Grumel, Venance, « Le typicon de la Grand Église d’après le manuscrit de Sainte-Croix. Datation et origine », Analecta Bollandiana 85 (1967) 45-57. 28. Καλύβα, Αλκιβιάδη Κ. (πρωτοπρ.), Η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στην ελληνορθόδοξη Εκκλη-σία, μτφρ. Δήμητρας Κούκουρα, Θεσσαλονίκη: Πουρναρά, 1999. 29. Καραβιδοπούλου, Ιωάννου, «“Ευαγγελιστάριον”-“Ευαγγελιάριον”-“Ευαγγέλιον”. Διευκρινίσεις στην επικρατούσα ορολογία», στο Αναφορά εις μνήμην Μητροπολίτου Σάρδεων Μαξίμου 1914-1986, τ. 3ος, Γενεύη 1989, 107-117. 30. Krivko, Roman, «A Typology of Byzantine Office Menaia of the 11th – 14th cc.», Scrinium: Revue de patrologie, d’hagiographie critique et d’histoire ecclésiastique 7-8 (2011-2012) 3-68. 31. Kniazeff, A., « La Lecture de l’Ancien et du Nouveau Testament dans le Rite Byzantin », στο Cas-sien-Botte, La prière des heures, exposés de la 8e Semaine liturgique de l’Institut Saint-Serge, Paris, 1961, (Lex Orandi), Παρίσι 1963, 201-251. 32. ______, “La Bible chez les orthodoxes”, La pensée orthodoxe 2 (1968) 71-80. 33. ______, «L’homme nouveau d’après les évangiles dominicaux du temps de la Pentecôte», στο Li-turgie et anthropologie. Conférences Saint-Serge, XXXVI semaine d’études liturgiques. 27-30 juin 1989, Roma: “C. L. V. Edizioni Liturgiche” 1990, 143-161. 34. Korolevskij, Cyril, « L’édition romaine des ménées grecques », Bolletino della Badia Greca Grotta-ferrata, N.S. 3 (1949) 30-40, 153-162, 225-247 και «Notes additionelles» 4 (1950) 15-16. 35. Luzzi, Andrea, “Il Patmiacus 266: un testimone dell'utilizzo liturgico delle epitomi premetafrastiche”, Rivista di Studi Bizantini e Neoellenici, n.s. 49 (2012) 239-261. 36. ______, “Synaxaria and the Synaxarion of Constantinople”, στο S. Efthymiadis (επιμ.), The Ashgate Research Companion to Byzantine Hagiography, II. Genres, Farnham-Burlington: Asgate, 2014, 197-208. 37. Mateos, Juan, Le Typicon de la Grande Église, τ. Ι-ΙΙ (Orientalia Christiana Analecta 165-166), Ρώμη 1962-1963. 38. ______, « Un Horologion inédit de S. Sabas » (ST 233), Vatican 1964, 47-76. 39. ______, « Quelques Anciens Documents sur l’Office du Soir », Orientalia Christiana Periodica 35 (1969), 347-374. 40. ______, « Quelques problèms de l’Orthros Byzantin », Proche-Orient Chrétien 11 (1961), 17-35, 201-220. 41. ______, “The Origins of the Divine Office,” Worship 41 (1967), 477-485. 42. ______, “The Morning and Evening Office,” Worship 42 (1968), 31-47. 43. ______, « La Synaxe Monastique des Vêpres Byzantines », Orientalia Christiana Periodica 36 (1970), 248-272. 44. Minisci, T., «I Typikà liturgici dell'Italia bizantina», Bollettino della Badia greca di Grottaferrta, n.s. 7 (1953) 97-104. 45. Νάσση, Χρυσοστόμου, «Προθεωρία τοῦ τυπικοῦ τῶν ἐνοριῶν τῆς Κωνσταντινουπόλεως στὶς ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰώνα. Οἱ τυπικὲς διατάξεις τοῦ Ἀποστόλου Κώνστα τοῦ Χίου», στὸ Εἰς μαρτύριον τοῖς ἔθνεσι. Τόμος χαριστήριος εἰκοσαετηρικὸς εἰς τὸν οἰκουμενικὸν πατριάρχην κ.κ. Βαρθολο-μαῖον, ἐπιμ. Ἄννας Κόλτσιου, Χρυσοστόμου Νάσση, Συμεὼν Πασχαλίδη, Παναγιώτου Σκαλτσῆ, Αἰκατερίνας Τσαλαμπούνη, Θεσσαλονίκη 2011, σσ. 575-606. 46. ______, «Ἡ χρήση τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης στή Λατρεία τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ περίπτωση τοῦ Ψαλτηρί-ου», στό Ἡ ἀξια καί ἡ σημασία τῆς μελέτης τῆς Ἁγίας Γραφῆς στή διακονία τοῦ ἱερέως. Πρακτικά Δευτέρου (2016) και Τρίτου (2017) Ἐνιαυσίου Ἱερατικοῦ Συνεδρίου Ἱερᾶς Μητροπόλεως Νέας Κρή-νης καί Καλαμαριᾶς (Ἱερωσύνη καί Ἐκκλησιαστική Διακονία 2/3), ἐπιμ. πρωτοπρ. Χρυσοστόμου Νάσση, Καλαμαριά 2019, 111-146. 47. Rahlfs Alfred, Die alttestamentlichen Lektionen der griechischen Kirche, Βερολίνο 1915. 48. Ουσπένσκυ, Νικολάου, Ο ορθόδοξος εσπερινός. Λειτουργική ιστορία. Μετάφραση, σχόλια, βελ-τιωμένη έκδοση, Δημητρίου Βακάρου (πρωτοπρ.), Θεσσαλονίκη: Ανδρονάκη, 1998. 49. Pantelakis, E., «Les livres ecclésiastiques de l’Orthodoxie», Irénikon 13 (1936) 521-557. 50. Παπαδοπούλου, Θωμά Ι., Ελληνική Βιβλιογραφία (1466 ci-1800), τόμος Α΄. Αλφαβητική και χρο-νολογική ανακατάταξις [Πραγματείαι Ακαδημίας Αθηνών 48], Γραφείον Δημοσιευμάτων της Ακα-δημίας Αθηνών: Αθήναι, 1984. 51. ______, Ελληνική Βιβλιογραφία (1466 ci-1800), τόμος Β΄. (Παράρτημα) Προσθήκαι-Συμπληρώσεις-Διορθώσεις [Πραγματείαι Ακαδημίας Αθηνών 48], Γραφείον Δημοσιευμάτων της Ακαδημίας Αθηνών: Αθήναι, 1986. 52. ______, Ελληνική Βιβλιογραφία (1544-1863): Προσθήκες-Συμπληρώσεις, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο: Αθήνα, 1992. 53. ______, Parenti, St., «Towards a Regional History of the Byzantine Euchology of the Sacraments», Ecclesia Orans 27 (2010) 109-121. 54. “The Cathedral Rite of Constantinople: Evolution of a Local Tradition,” Orientalia Christiana Peri-odica 77 (2011) 449-469. 55. Φίλια, Γεωργίου Ν., «Το Βαρβερινόν εὐχολόγιον 336 (Codex Vaticanus Barberinianus Graecus 336)», Θεολογία 61 (1990) 396-416. 56. ______, «Τὰ Μηναῖα», Οἱ λειτουργικὲς τέχνες, Πρακτικά ΙΔ´ Πανελλήνιου Λειτουργικοῦ Συμποσί-ου Στελεχῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων, Ἀθήνα 2015, 107-121. 57. Φουντούλη, Ιωάννη Μ., «Μοναχικό και κοσμικό τυπικό», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λατρεία 12], Αθήνα 22009, 9-24. 58. ______, «Το εορτολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας», στο Τελετουργικά θέματα, τ. Α΄ [Λογική Λα-τρεία 12], Αθήνα 22009, 25-48. 59. Prophetologium. Pars prima lectiones anni mobilis continens, ed. Carsten Höeg, Günther Zuntz, Gudrun Engberg, Hauniae, 1939-1970. Pars altera lectiones anni immobilis continens, ed. Gudrun Engberg, Hauniae, 1980-1981 (Monumenta Musicae Byzantinae, Lectionaria I). 60. Raczka, G.P., "The Lectionary at the Time of Saint John Chrysostom," (αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή) South Bend, IN: University of Notre Dame, 2015. 61. Rentel, Alexander (πρωτοπρ.), “Byzantine-Slav Worship,” στο G. Wainwright and K. Westerfield Tucker, eds., Oxford History of Christian Worship, Oxford/New York: Oxford University Press, 2006, 254-306. 62. Rougeris, P., «Ricerca bibliografica sui Typiká italo-greci», Bollettino della Badia greca di Grottaferrata, n.s. 27 (1973) 11-42. 63. Taft, Robert, “The Liturgy of the Great Church: An Initial Synthesis of Structure and Interpretation on the Eve of Iconoclasm,” Dumbarton Oaks Papers 34 (1980-1981) 45-75. 64. ______, “Select Bibliography on the Byzantine Liturgy of the Hours,” appendix to “The Byzantine Office in the Prayerbook of New Skete,” Orientalia Christiana Periodica 48 (1982) 358-370. 65. ______, “Mount Athos: A Late Chapter in the History of the Byzantine Rite,” Dumbarton Oaks Pa-pers 42 (1988) 179-194. 66. ______, The Liturgy of the Hours in East and West. The Origins of the Divine Office and its Meaning for Today, 2η αναθεωρημένη έκδ., The Liturgical Press: Collegeville, MN, 1993. 67. ______, «I libri liturgici», στο Lo spazio letterario del Medioevo. 3, Le culture circostanti. Vol 1. La cultura bizantina, επιμ. G. Cavallo. Roma 2004. 68. Tillyard, H. J. W. The Hymns of the Pentecostarium (Monumenta Musicae Byzantinae, Transcripta 7) Copenhagen 1960. 69. Τζέρπου, Δημητρίου (πρωτοπρ.), «Τὰ Ἁγιογραφικὰ Ἀναγνώσματα τῶν σπουδαιοτέρων Λειτουρ-γικῶν Ἀκολουθιῶν τοῦ Μικροῦ Εὐχολογίου», Θεολογία 75 (2004) 131-158. 70. Τσάμη, Δημητρίου, Το Γεροντικόν του Σινά. Περιέχει κείμενα και μεταφράσεις από διηγήσεις, α-ποφθέγματα και ασκητικά κατορθώματα των αγίων πατέρων του θεοβάδιστου όρους Σινά και της σιναϊτικης ερήμου [Σιναϊτικά κείμενα 1], Θεσσαλονίκη: Ιερά Μονή του Θεοβάδιστου Όρους Σινά, 21991 («Διηγήσις των αββάδων Ιωάννου και Σωφρονίου», σσ. 290-315). 71. Τωμαδάκη, Νικολάου Β., «Η εν Ιταλία εκδόσεις ελληνικών εκκλησιαστικών βιβλίων (κυρίως Λει-τουργικών) γενομένη επιμελεία ελλήνων ορθοδόξων κληρικών κατά τους ιε΄-ις΄ αιώνας», Επετη-ρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 37 (1969-1970) 3-33. 72. Ubiparipovic, Srboljub, «Ἡ πρὸς Ἑβραίους ἐπιστολὴ στὴ λατρεία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας», Θεο-λογία 85 (2014) 57-74. 73. Velkovska, E., «Byzantine Liturgical Books», στο Handbook for Liturgical Studies I, επιμ. Anscar J. Chupungco, Collegeville, MN 1997, 225-240. 74. _____, “Il lezionario patriarcale Ottoboni gr. 175,” στο Alethes Philia. Studi in onore di Giancarlo Prato, επιμ. M. D’Agostino, P. Degni, τόμ. I–II [Collectanea 23], Spoleto: Centro Italiano di studi sull'alto Medioevo, 2010, 687-694. 75. Zanetti, Ugo, « Horologion copte et vêpres byzantines », Le Muséon 102 (1989) 237-254. 76. _____, «L’édition critique des lectionnaires liturgiques», Bollettino della Badia Greca di Grottaferrata, III ser. 11 (2014) 277-302. 77. _____, «La distribution des psaumes dans l’horologion copte», Orientalia Christiana Periodica 56 (1990) 323-369.