Παλαιογραφία και μουσικολογική ανάλυση του βυζαντινού μέλους

Τα μαθήματα βασίζονται στη χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών: διεξαγωγή μαθημάτων με προβολές αντίστοιχων power-points, μουσικές ακροάσεις (ψηφιακό ακουστικό υλικό), video, διεξαγωγή διαδραστικών ασκήσεων με τη βοήθεια του υπολογιστή κ.ά.

Οι φοιτητές θα αξιολογηθούν βάσει των εξής: 1. Ενεργή και συνεπής συμμετοχή στα μαθήματα, εκπόνηση μικρών εργασιών από μάθημα σε μάθημα (μέχρι 2 μονάδες) 2. Τεστ βασικών γνώσεων στο τέλος του εξαμήνου (μέχρι 2 μονάδες) 3. Παρουσίαση μικρής εργασίας/project (μέχρι 2 μονάδες) 4. Συγγραφή μικρής μελέτης με σύγκριση χειρογράφων και μουσικολογική ανάλυση (μέχρι 4 μονάδες)

1. Αχιλλεύς Χαλδαιάκης, Βυζαντινομουσικολογικά, τ. Α΄ Θεωρία. Αθήνα: Εκδόσεις Άθως, 2014. 2. Μαρία Αλεξάνδρου, Παλαιογραφία Βυζαντινής Μουσικής, e-book, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Αθήνα, 2016 (Διδακτικό εγχειρίδιο Δράσης "Κάλλιπος").

Ι. Παλαιογραφία: 1. Αρχαιοελληνική σημειογραφία, πρωτοβυζαντινές σημειογραφίες: • Egert Pöhlmann/Martin L. West, Documents of Ancient Greek Music, Clarendon Press, Oxford 2001, 190-194. • Egert Pöhlmann/Ιωάννα Σπηλιοπούλου, Η αρχαία ελληνική μουσική στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής ποίησης. Συμβολή στην ιστορία του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού, επιμ. Πάνος Βλαγκόπουλος, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Εργαστήριο Ελληνικής Μουσικής, Κέρκυρα 2007, 142-144. • Ιωάννης Παπαθανασίου/Νικόλαος Μπούκας, “Η βυζαντινή μουσική σημειογραφία και η χρήση της έως το 10ο αιώνα. Προφορική και γραπτή παράδοση του πρώιμου βυζαντινού μέλους”, Μουσικολογία 17 (2003), 184-197. 2. Η κυρίως γραπτή μουσική παράδοση: 2.1. Γενικές αναφορές: - Σειρές: • Monumenta Musicae Byzantinae, Κοπεγχάγη, από 1935: Série principale (Facsimilés), vol. I-XII, Série Subsidia, vol. I-IX, Série Transcripta, vol. I-IX, Série Lectionaria, Corpus Scriptorum de Re Musica, ΜΜΒ, σε συνεργασία με την Österreichische Akademie der Wissenschaften, Βιέννη, από το 1985-, τ. I-V. - Μελέτες: • Κ. Ψάχος, Ἡ Παρασημαντικὴ τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς, Χατζηθεοδώρου, Γ. (επιμ.), β΄ έκδ., Διόνυσος, Αθήνα 1978. • Σ. Καράς, Ἡ ὀρθὴ ἑρμηνεία καὶ μεταγραφὴ τῶν βυζαντινῶν μουσικῶν χειρογράφων, Αθήνα 1990. • Γρ. Στάθης, “Ἡ παλαιὰ βυζαντινὴ σημειογραφία καὶ τὸ πρόβλημα μεταγραφῆς της εἰς τὸ πεντάγραμμον”, Βυζαντινά, vii, 1975, σ. 427-460. • Του ιδίου, Ἡ ἐξήγησις τῆς παλαιᾶς βυζαντινῆς σημειογραφίας, ΙΒΜ, Μελέται 2, ἐκδ. ὁ Μητροπολίτης Κοζάνης Διονύσιος καὶ ὁ Γρ. Στάθης, Αθήνα 1987. 2.2. Ειδικές αναφορές: 2.2.1. Εφωνητική σημειογραφία: • S.G. Engberg, «Greek Ekphonetic Notation. The Classical and the Pre-Classical Systems», Palaeobyzantine Notations. Reconsideration of the Source Material, Raasted, J./Troelsgård, Chr. (επιμ.), Hernen 1995, σ. 33-55. • Sandra Martani, «Beobachtungen zum ekphonetischen Notationssystem eines Evangelien-Lektionars aus dem 12. Jahrhundert (Vind. Suppl. Gr. 128)», IMS, Study Group Cantus Planus, Papers Read at the 9th Meeting Esztergom &Visegrad 1998, Dobszay, L. (επιμ.), Budapest 2001, σ. 501-524. • Α. Αλυγιζάκης, «Ἡ ἐκφωνητικὴ ψαλτικὴ πράξη· τὰ χῡμα καὶ τὰ ἐκφώνως ἀναγνώσματα», Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ΙΒΜ, Μ1 - Δελτίο Περιγραφής Μαθήματος 10 Θεωρία καὶ Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης. Πρακτικὰ α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου Ψαλτικῆς Τέχνης, Aθήνα 2001, σ. 91-140. 2.2.2. Παλαιοβυζαντινή σημειογραφία: • O. Strunk, Specimina notationum antiquiorum, MMB, Série principale VII, Pars Principalis & Paris Suppletoria, Κοπεγχάγη 1966. • C. Floros, Universale Neumenkunde, τ. I-III, Kassel 1970. • Του ιδίου, Η ελληνική παράδοση στις μουσικές γραφές του μεσαίωνα. Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη, μετφρ.-επιμ. Κ. Κακαβελάκης, Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998. • Ι. Παπαθανασίου, Εγχειρίδιο Μουσικής Παλαιογραφίας. Πρώτη ενότητα. Δυτικές νευματικές σημειογραφίες, Διογένης, Αθήνα 2002. 2.2.3. Mεσοβυζαντινή σημειογραφία και το οκτάηχο σύστημα κατά την Παλαιά Μέθοδο: • Chr. Troelsgård, A New Introduction to the Middle Byzantine Musical Notation, MMB Subsidia IX, Κοπεγχάγη 2011. • Γρ. Στάθης, «“Δειναὶ θέσεις” και “Ἐξήγησις”», στο Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 32/ ΙΙ,7, 1982, σ. 49-61. • J. Raasted, Intonation Formulas and Modal Signatures in Byzantine Musical Manuscripts, MMB, Subsidia VII, Kοπεγχάγη 1966. • Α. Αλυγιζάκης, Η οκταηχία στην ελληνική λειτουργική υμνογραφία, Εκδ. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1985. • I. Aρβανίτης, Ο ρυθμός των εκκλησιαστικών μελών μέσα από τη παλαιογραφική έρευνα και την εξήγηση της παλαιάς σημειογραφίας, Διδακτορική διατριβή, 2 τ., Ιόνιο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Κέρκυρα 2010. • M. Αλεξάνδρου, Ἐξηγήσεις καὶ μεταγραφὲς τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς. Σύντομη εἰσαγωγὴ στὸν προβληματισμό τους, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2010. 2.2.4. Νεοβυζαντινή σημειογραφία και το οκτάηχο σύστημα κατά τη Νέα Μέθοδο: • Χρύσανθος, Αρχιεπίσκοπος Διρραχίου, Θεωρητικὸν Μέγα τῆς Μουσικῆς, Πελοπίδης, Π. (επιμ.), Tεργέστη 1832, επαν. Kουλτούρα. • Σ. Καράς, Μέθοδος τῆς Ἑλληνικῆς Μουσικῆς, Θεωρητικόν, 2 τ., ΣΔΕΜ, Aθήνα 1982. • Δ. Γιαννέλος, Σύντομο θεωρητικό βυζαντινής μουσικής, Εκδ. Eπέκταση, Κατερίνη 2009. • Μ. Μαυροειδής, Οι μουσικοί τρόποι στην Ανατολική Μεσόγειο, Fagotto, Aθήνα 1999. ΙΙ. Μουσικολογική ανάλυση: 1. Γενικές επισκοπήσεις και ζητήματα μεθοδολογίας για την ανάλυση Βυζαντινής Μουσικής: • Γρ. Στάθης, Οἱ ἀναγραμματισμοὶ καὶ τὰ μαθήματα τῆς βυζαντινῆς μελοποιΐας, IBM, Μελέται 3, β΄ έκδ., Αθήνα 1992. • Του ιδίου, Μορφὲς καὶ Μορφὲς τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης, ἤτοι Μελοποιία – Μορφολογία τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς, ΙΒΜ, Λατρειολογήματα 5, Αθήνα 2011. • Π. Σπυρίδων Αντωνίου, Μορφολογία τῆς Βυζαντινῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2008. • J. Raasted, A Method of structuralization, demonstrated by three examples, Σημειώσεις, Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, 11.11.1994: βλ. M. Alexandru, «Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ein emblematisches Sticheron zum Hl. Kreuz. Ansätze zu einem multiprismatischen Analysemodell aufgrund von J. Raasteds Strukturierungsmethode byzantinischer Troparia», στο Revue des Études Byzantines et Postbyzantines,vii, 2011, σ. 325-345. • N. Schiødt, «A Computer-Aided Analysis of Thirty-five Byzantine Hymns»”, στο Studies in Eastern Chant, ii, 1971, σ. 129-154. • Maria Alexandru/Costas Tsougras, «On the Methodology of Structural Analysis in Byzantine and Classical Western Music – A Comparison», στο Proceedings of the Fourth Conference on Interdisciplinary Musicology (CIM08), Thessaloniki, 3-6 July 2008, Tsougras, C./Parncutt, R. (επιμ.), http://web.auth.gr/cim08/ 2. Αναλύσεις του έργου επιλεγμένων μελουργών: • E. Vinson Williams, John Koukouzeles’ Reform of Byzantine Chanting for Great Vespers in the Fourteenth Century, Dissertation, Yale University 1969. • L. Angelopoulos, «The “Exegesis” of Chourmouzios Hartofylax on certain compositions by Ioannis Koukouzelis», στο Byzantine Chant. Tradition and Reform, Acts of a Meeting held at the Danish Institute at Athens, 1993, Troelsgård, Chr. (επιμ.), Monographs of the Danish Institute at Athens, Vol. 2, Αθήνα 1997, σ. Μ1 - Δελτίο Περιγραφής Μαθήματος 11 109-121. • Chr. Demetriou, Spätbyzantinische Kirchenmusik im Spiegel der zypriotischen Handschriftentradition. Studien zum Machairas Kalophonon Sticherarion A4, Studien und Texte zur Byzantinistik 7, hg. P. Schreiner, Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Wien 2007. 3. Αναλύσεις συγκεκριμένων ύμνων και τροπαρίων: • Gr. Stathis, «An Analysis of the Sticheron Τὸν ἥλιον κρύψαντα by Germanos, Bishop of New Patras [The Old ‘Synoptic’ and the New ‘Analytical’ Method of Byzantine Notation]», στο Studies in Eastern Chant, 4 (1979), σ. 177-225. Σε ελληνική μετάφραση ως «Ἀνάλυση τοῦ στιχηροῦ τοῦ Γερμανοῦ Νέων Πατρῶν Τὸν ἥλιον κρύψαντα [Ἡ παλαιὰ “Συνοπτικὴ” καὶ ἡ Νέα “Ἀναλυτικὴ” Μέθοδος τῆς Βυζαντινῆς Σημειογραφίας]», στο Τιμὴ πρὸς τὸν διδάσκαλον. Ἔκφραση ἀγάπης στὸ πρόσωπο τοῦ καθηγητοῦ Γρηγορίου Θ. Στάθη. Ἀφιέρωμα στὰ ἑξηντάχρονα τῆς ἡλικίας καὶ στὰ τριαντάχρονα τῆς ἐπιστημονικῆς καὶ καλλιτεχνικῆς προσφορᾶς του, Ἀνατολῆς τὸ Περιήχημα, Aθήνα 2001, σ. 534-587 • P. Panagiotidis, «The Automelon-Prosomoion O marvellous wonder! in the First Authentic Mode and its Forms of Composition», στο Π. Παναγιωτίδης, Θέματα Ψαλτικῆς. Μελέτες στήν Ἐκκλησιαστική Μουσική, Ψαλτικά Ανάλεκτα 2, Εκδόσεις Επέκταση, Κατερίνη 2003, σ. 161-192. • Α.Γ. Χαλδαιάκης, Ὁ πολυέλεος Παρθενίου ἱερομονάχου τοῦ Μετεωρίτου, Βυζαντινή Μουσικολογία – 2, Π. Κυριακίδη, Αθήνα 2009. • Μ. Αlexandru, «Αναλυτικές προσεγγίσεις και ιχνηλασία του κάλλους στη Βυζαντινή Μουσική. Ο Ευχαριστήριος Ύμνος Σὲ ὑμνοῦμεν», Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Καλών Τεχνών, Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Μουσική Θεωρία και ανάλυση – Μεθοδολογία και Πράξη, Πρακτικά Συμποσίου, 29.09.-1.10. 2006, Θέρμη Θεσσαλονίκης, Τσούγκρας, K. (επιμ.), Θεσσαλονίκη 2006, σ. 317-329. • Της ιδίας, “Παρατηρήσεις για την ανάλυση, υφή και μεταισθητική της Βυζαντινής Μουσικής. Ο ύμνος Σιγησάτω πᾶσα σὰρξ βροτεία.” Σε Aristotle University of Thessaloniki – School of Music Studies & IMS Regional Association for the study of Music of the Balkans. Crossroads – Greece as an intercultural pole of musical thought and creativity. International Musicological Conference, June 6-10, 2011. Conference Proceedings, edited by Evi Nika-Sampson, Giorgos Sakallieros, Maria Alexandru, Giorgos Kitsios, and Emmanouil Giannopoulos, 933-962. Thessaloniki: electronically published by the School of Music Studies, Aristotle University of Thessaloniki, 2013. http://crossroads.mus.auth.gr