ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΙΚΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ

Ειδικού Υποβάθρου

Εμβάθυνσης / Εμπέδωσης Γνώσεων

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές/τριες αναμένεται ότι θα: • έχουν διαμορφώσει μια πιο σύνθετη θεώρηση της κειμενικής επικοινωνίας σε σχολικές κοινότητες, αξιοποιώντας για την περιγραφή αυτής την έννοια την κειμενικών ειδών, μια έννοια πιο σύνθετη από εκείνη των παραδοσιακά χρησιμοποιούμενων όρων ‘προφορικός και γραπτός λόγος’ • είναι σε θέση να ‘διαβάζουν’ τα κειμενικά είδη που το σχολείο χρησιμοποιεί σε διάφορα μαθήματα και να κατανοούν τη συμβολή τους στο χτίσιμο της γνώσης • είναι σε θέση να εντοπίζουν τις επιλογές - λεξιλογικές, συντακτικές, κειμενικές και σημειωτικές - με τις οποίες δομούνται τα διάφορα κειμενικά είδη σε διάφορα επιστημονικά πεδία • είναι σε θέση να δημιουργούν δραστηριότητες με τους μαθητές και τις μαθήτριες, με στόχο τη διευκόλυνση της πρόσβασης των μαθητών/τριών σε κειμενικά είδη που συγκροτούν το σχολικό γραμματισμό.

Το μάθημα διερευνά τα κειμενικά είδη που συγκροτούν την έννοια του σχολικού γραμματισμού αλλά και τις διαδικασίες που διευκολύνουν ή αποτρέπουν τα παιδιά από την αποτελεσματική τους χρήση. Η έννοια του κειμενικού είδους συνιστά βασική έννοια στη σύγχρονη γλωσσολογική έρευνα. Πρόκειται για βασικά εργαλεία επικοινωνίας, για ένα σύνολο οργανωτικών σχημάτων και των γλωσσικών τους συστατικών, που τα μέλη της κάθε κοινότητας χρησιμοποιούν για την οικοδόμηση της γνώσης αλλά και για τη μεταξύ τους επικοινωνία. Έχοντας πλέον αντικαταστήσει τον όρο ‘γραπτός λόγος’, που παραπέμπει σε μια εσωτερικά ομοιογενή έννοια, η έννοια των κειμενικών ειδών συνιστά πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση της πολυπλοκότητας του τρόπου με τον οποίο δομούνται νοήματα μέσα από γραπτά και προφορικά κείμενα σε διάφορες κοινότητες, συμπεριλαμβανομένης και της σχολικής. Η κυρίαρχη, ωστόσο, γλωσσοδιδακτική οπτική στον ελληνικό τουλάχιστον εκπαιδευτικό χώρο εστιάζει σε κάποιες στατικές, ως επί το πλείστον, δομές που διδάσκονται με στόχο την αναπαραγωγή τους από τους μαθητές και τις μαθήτριες. Μολονότι έχει πλέον καταδειχτεί ότι και σε όλα τα μαθήματα του σχολικού γραμματισμού όπως και σε ποικίλες επιστημονικές περιοχές, η γνώση και η επικοινωνία- εν ολίγοις η κουλτούρα της κάθε κοινότητας - κατασκευάζονται μέσα από διάφορα κειμενικά είδη - με μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό τυποποίησης- και μάλιστα μέσα από ένα δίκτυο κειμενικών ειδών, με τις ποικίλες συνεπαγωγές που μπορεί να έχει η χρήση του όρου αυτού για τον επαναπροσδιορισμό της μαθησιακής διαδικασίας που θα υλοποιηθεί σε κάθε κοινότητα, η ελληνική βιβλιογραφία δεν φαίνεται να έχει αξιοποιήσει την πλούσια αυτή παρακαταθήκη πόρων. Ως αποτέλεσμα, οι εκπαιδευτικοί δεν διαθέτουν τα εργαλεία εκείνα που είναι απαραίτητα για την ανάλυση των διαφόρων κειμενικών ειδών και για την καλλιέργεια αυτών στο σχολικό περιβάλλον. Η έμφαση σε κάποια κειμενικά είδη – π.χ. αφηγήσεις – δεν επαρκεί για να αποκτήσουν οι εκπαιδευτικοί μια ολοκληρωμένη κατανόηση και αποτελεσματικούς τρόπους αντιμετώπισης των προβλημάτων που τα παιδιά αντιμετωπίζουν κατά την παραγωγή γραπτών κειμένων. Το μάθημα παρουσιάζει τα εργαλεία που η διεθνής έρευνα έχει αναδείξει για την ανάγνωση των διαφόρων κειμενικών ειδών, εστιάζοντας στη διερεύνηση αυτών που συγκροτούν τον γραμματισμό στο ελληνικό πλαίσιο. Έμφαση δίνεται στα εξής ζητήματα: Η αφήγηση. Με ποιο τρόπο μπορούν να αναλυθούν τα αφηγηματικά κείμενα των μαθητών/τριών – από φανταστικές ιστορίες και εικονογραφημένες ιστορίες μέχρι αφηγήσεις προσωπικών εμπειριών; Ποια είναι τα εργαλεία για την ανάλυση και κατανόηση του πώς αναπτύσσονται τα διάφορα αφηγηματικά είδη; Η σχολική περίληψη: Με ποιο τρόπο και με ποια εργαλεία μπορούν να περιγραφούν οι σχολικές περιλήψεις, οι περιλήψεις που παράγονται σε διάφορα μάλιστα μαθήματα ως εργαλεία αξιολόγησης του βαθμού κατανόησης αυτών από τα παιδιά; Επιχειρηματολογία. Πώς αναλύονται τα επιχειρηματολογικά κείμενα; Τα πληροφορικά κείμενα. Από τη γλώσσα στα διάφορα γνωστικά αντικείμενα, όπως στη γεωγραφία, τις φυσικές επιστήμες. Με ποιο τρόπο οργανώνονται οι πληροφορίες στα διάφορα γνωστικά αντικείμενα; Πώς μπορεί να προσεγγίσει κανείς και να αναλύσει τα απαιτητικά για τα παιδιά πληροφοριακά κείμενα; Το προτεινόμενο σύνολο εργαλείων που θα αναδειχτούν από το μάθημα μπορεί να αξιοποιηθεί για την αναμόρφωση των διδακτικών πρακτικών στις σχολικές κοινότητες ώστε οι εκπαιδευτικοί να μπορούν να αντιμετωπίσουν τις κειμενικές προκλήσεις που θέτει στα παιδιά η σύγχρονη κοινωνία.

Κειμενικά είδη, σχολικός γραμματισμός, αφήγηση, πληροφοριακά κείμενα, επιχειρηματολογικά κείμενα, περιλήψεις.

28-03-2024